Kompleksowe podejście do tematu: nietoperze – ochrona, biologia i innowacje w projekcie LIFE+ Podkowiec Towers

Dlaczego temat „nietoperze – ochrona” jest dziś kluczowy?

W obliczu postępujących zmian klimatycznych i antropopresji, nietoperze – ochrona tych ssaków stała się priorytetem dla europejskich przyrodników. W Polsce występuje 26 gatunków nietoperzy i wszystkie one podlegają ścisłej ochronie prawnej. Te nocne zwierzęta pełnią w ekosystemie rolę „naturalnych insektycydów” – pojedynczy osobnik potrafi w ciągu godziny zjeść nawet 1200 owadów wielkości komara, co przekłada się na miliardowe oszczędności w rolnictwie i gospodarce leśnej.

Projekt LIFE+ Podkowiec Towers (LIFE20 NAT/PL/001427), realizowany w latach 2021–2026, wprowadza nową filozofię działań. Zamiast jedynie reagować na zagrożenia w budynkach, projekt stawia na podejście proaktywne: powrót nietoperzy do lasów dzięki budowie specjalistycznej infrastruktury.

Biologia gatunków docelowych: Podkowiec mały i mopek zachodni

Głównym bohaterem działań jest podkowiec mały (Rhinolophus hipposideros). Jest to jeden z najmniejszych nietoperzy w Polsce (waży 5,6-9 g), charakteryzujący się unikalną naroślą na nosie w kształcie podkowy, służącą do echolokacji. Gatunek ten jest niezwykle wrażliwy na:

• Zmiany w architekturze: Uszczelnianie strychów kościołów i cerkwi, gdzie zakłada kolonie rozrodcze.
• Oświetlenie: Iluminacje zabytków odstraszają podkowce, które unikają otwartych, jasnych przestrzeni.
• Warunki zimowania: Potrzebują stabilnej temperatury 5-9°C i wysokiej wilgotności, jakie dają jaskinie i piwnice.

Drugim ważnym gatunkiem jest mopek zachodni (Barbastella barbastellus), uznawany za gatunek parasolowy – chroniąc jego siedliska (pęknięcia kory w starych drzewach), chronimy całe leśne mikrokosmosy.

Innowacyjna infrastruktura: Wieże i leśne chatki

W ramach projektu, koordynowanego przez PTPP „pro Natura” przy budżecie blisko 5 mln euro, powstają dwa typy schronień:

1. Wieże dla nietoperzy (10 obiektów): Budowle o wysokości ok. 15 m, łączące funkcję letniego schronienia (nagrzewane słońcem spiralne przegrody) oraz zimowiska (podziemne korytarze). Pierwsza wieża w Polsce została oddana do użytku w Nadleśnictwie Rymanów w listopadzie 2025 roku.
2. Leśne chatki (100 obiektów): Niskie, betonowo-drewniane konstrukcje pełniące rolę kwater przejściowych. Do końca 2025 roku ukończono 80 takich obiektów. Monitoring w Nadleśnictwach Prudnik i Krościenko wykazał 100% zasiedlenia chatek zaledwie 2-3 miesiące po ich montażu.

Praktyczny poradnik: Jak chronić nietoperze na co dzień?

Działania instytucjonalne to tylko część sukcesu. Każdy może przyczynić się do ochrony tych ssaków:

• Remonty i docieplenia: Prace na strychach i elewacjach najlepiej planować na późne lato lub wczesną jesień (sierpień-wrzesień), po wylocie młodych, a przed hibernacją.
• Postępowanie w sytuacjach awaryjnych: Jeśli nietoperz wleci do pokoju, należy otworzyć okno, zgasić światło i pozwolić mu wylecieć. Nigdy nie dotykajmy nietoperza gołymi rękami – w razie konieczności schwytania go do pudełka, należy użyć grubych rękawic.
• Budki w ogrodzie: Instalacja drewnianych skrzynek letnich na wysokości 3-4 metrów pomaga stworzyć bezpieczne siedliska zastępcze.

Znaczenie ekonomiczne: Guano i kontrola szkodników

Nietoperze – ochrona tych zwierząt to także realny zysk. Ich odchody, zwane guano, to jeden z najlepszych nawozów naturalnych, bogaty w azot i fosfor. W wieżach projektowych przewidziano systemy ułatwiające zbieranie guana, co pozwala na jego wykorzystanie w szkółkarstwie leśnym bez niepokojenia zwierząt.

Podsumowanie i kontakt

Projekt LIFE+ Podkowiec Towers potrwa do 30 września 2026 roku, budując fundamenty pod systemową ochronę nietoperzy w Polsce i Europie Środkowej. W sprawach pilnych (np. znalezienie rannego osobnika) można kontaktować się z całodobową linią alarmową PTOP Salamandra (tel. 604 83 65 83). Więcej o innowacjach można przeczytać na oficjalnej stronie projektu lifepodkowiectowers.pl.